Ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος κατάγεται από την Κεφαλονιά και ήταν δάσκαλος, σχολικός σύμβουλος, πανεπιστημιακός. Επιστημονικά ενδιαφέροντα: θεωρία της λογοτεχνίας, διδακτική παιδικής λογοτεχνίας, φιλαναγνωσία, δημιουργική γραφή. Μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου για τις Καινοτόμες δράσεις φιλαναγνωσίας, του περιοδικού Επιθεώρηση Παιδικής Λογοτεχνίας, μόνιμος συνεργάτης των περιοδικών Διαβάζω και Unicef & Κόσμος, των επιτροπών κρατικών βραβείων νεανικής λογοτεχνίας Ελλάδας και Κύπρου, των συντακτικών επιτροπών των Ανθολογίων των Γ’-Δ’ και Ε’-ΣΤ’ τάξεων του Δημοτικού. Για την προσφορά του στην παιδική λογοτεχνία έχει τιμηθεί με το βραβείο «Πηνελόπη Δέλτα» από το Ελληνικό Τμήμα της ΙΒΒΥ. Θεωρητικά βιβλία: Παιδικό βιβλίο και φιλαναγνωσία, Το παιδικό βιβλίο στην εκπαίδευση και στην κοινωνία, Το παιδικό βιβλίο γνώσεων (συνεπιμέλεια), Λογοτεχνία για παιδιά και εφήβους χωρίς ευτυχισμένο τέλος (επιμέλεια), Γυναικείες και ανδρικές αναπαραστάσεις στη λογοτεχνία για παιδιά και εφήβους (συνεπιμέλεια). Λογοτεχνικά βιβλία: Επιστροφή, Η πολιτεία των ΓΑΤΩΝ, Φεγγάρια παιδιά (ποίηση) και Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων, το οποίο μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.
Πώς ξεκινά κάθε φορά το ταξίδι συγγραφής ενός βιβλίου;
Το ταξίδι μπορεί να ξεκινήσει από ένα περιστατικό πραγματικό ή φανταστικό. Αλλά η έμπνευση είναι το πλοίο που θα οδηγήσει το βιβλίο σε λιμάνια αναγνωστικής απόλαυσης. Ο τραγουδοποιός Λέοναρντ Κοέν είχε πει: «Αν ήξερα πού κατοικεί η έμπνευση, θα την επισκεπτόμουν συχνότερα»…
Η έμπνευση είναι το πλοίο που θα οδηγήσει το βιβλίο σε λιμάνια αναγνωστικής απόλαυσης.
Ποια ήταν η αφορμή για να γραφεί το βιβλίο Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καλέντη;
Πριν από κάποια χρόνια, μελετώντας κείμενα προσωκρατικών και διάφορα άρθρα, κυρίως ξένων, για τη σκέψη τους, με «επισκέφτηκε» η μορφή του συγκεκριμένου ήρωα, η οποία έδενε με μια έρευνα που είχα κάνει τότε σχετικά με τη φιλαναγνωσία («Ανάγνωση και Οικο-ανάγνωση»). Υποστήριζα ότι ένας αρχάριος αναγνώστης εξελίσσεται σε μόνιμο και επαρκή, όταν έρθει σε επαφή με το αξιακό πλαίσιο των οικοσυστημάτων (ιδιότυπη ειρήνη, συνεργασία, ουδετερότητα, μετανάστευση κ.ά.) παρατηρώντας τις διεργασίες τους και μέσα από βιβλία γνώσεων, προβαίνοντας δε και σε δράσεις. Στη συνέχεια, είναι δυνατόν, με βιωματικό τρόπο, να μεταβεί αναγνωστικά και σε λογοτεχνικά βιβλία με το αντίστοιχο αξιακό πλαίσιο. Κι ο Αρμάνδος στην ουσία ακολούθησε παρόμοια πορεία. Παρατηρητής και γνώστης της φύσης, χρειάστηκε να εισχωρήσει στην ανθρώπινη γνώση και τα τεκταινόμενα στον κόσμο, μέσα από την ονειρική σύνδεση των φύλλων των δέντρων με τα φύλλα των βιβλίων. Μεταλαμπαδεύει δε τη βιβλιοφιλία με την ίδρυση μιας βιβλιοθήκης –ως διαφυλάττουσα τη μνήμη του πολιτισμού στο διηνεκές–, η οποία στο σχετικά άμεσο μέλλον θα δώσει αποτελέσματα.
Ο Αρμάνδος δεν ήξερε να διαβάσει, μα διάβαζε τα μυστικά της φύσης. Πώς έμαθε αυτά τα μυστικά;
Η φύση ήταν στο αίμα του. Το δήλωνε με πολλούς τρόπους. Μεγάλωνε μαζί της, την παρατηρούσε και μάθαινε. Είχε αγάπη για τα φυτά και τα πλάσματά της.
Τι ήταν η φύση για κείνον;
Η φύση είναι πάντα νέα και αλλάζει, όπως ακριβώς το ποτάμι και η ζωή. Ο Αρμάνδος ανήκει στη φύση, κατέχει τη σοφία της κι οι απαντήσεις που δίνει εκκινούν από τις λειτουργίες της, οι οποίες συνδέονται με το σύμπαν, με το κόκκινο άστρο στην ιστορία μας.
Πώς έμαθε να διαβάζει;
Σε πολλές ιστορίες συναντάμε ως «δασκάλους ανάγνωσης και γραφής» γνωστούς παραμυθιακούς ήρωες. Άλλωστε, κανένας ήρωας δεν αναρωτήθηκε για ό,τι το μαγικό στην υπόθεση και αυτό είναι ένα από τα βασικά στοιχεία του μαγικού ρεαλισμού του βιβλίου, όπως ας πούμε οι ομιλίες δέντρων και πουλιών, που παρουσιάζονται ως να συμβαίνουν απολύτως φυσικά.
Οι ήρωες των παραμυθιών τον βοήθησαν να βλέπει πέρα από τον ορίζοντα. Στη σημερινή κοινωνία, σε τι βοηθά η ανάγνωση του βιβλίου;
Ακριβώς αυτό κάνουν οι ήρωες και οι ηρωίδες των βιβλίων. Η αξία του βιβλίου δεν είναι μόνο μορφωτική ή κοινωνική, αλλά και ψυχολογική. Η απόλαυση της ανάγνωσης περιέχει άπειρα θαυμαστά πράγματα. Καταλαβαίνουμε καλύτερα τον κόσμο και συνάμα τον εαυτό μας.
Ο Αρμάνδος είχε ένα όνειρο: Να φτιάξει μια βιβλιοθήκη. Πόσο σημαντικό είναι να ονειρευόμαστε;
Χωρίς όνειρα επιτυγχάνεται κάτι; Στην ιστορία, ο Αρμάνδος ζούσε σε απόλυτη αρμονία με τα όνειρά του. Οραματίστηκε την αναγκαιότητα ύπαρξης της βιβλιοθήκης, γιατί εκεί βρισκόταν ό,τι μπορεί να κάνει τον άνθρωπο ευτυχισμένο και δεν διαψεύστηκε, αφού στο μέλλον –μετά την αναχώρησή του– επιτεύχθηκε η αρμονία ενός κόσμου όπως τον ονειρευόταν. Πάντα όμως μένει ένα ερώτημα, που εκφράζεται από τον ποταμό που κυλούσε πάντα νέος και ανύποπτος, ότι δηλαδή ο άνθρωπος πρέπει πάντα να είναι σε εγρήγορση, γιατί «τα πάντα ρει» κι η αρμονία μπορεί να διαταραχθεί.
Ποιος ήταν τελικά ο Αρμάνδος; Ποια άλλα μηνύματα μέσα από τους χαρακτήρες του βιβλίου θέλετε να περάσετε στους αναγνώστες;
Ο Αρμάνδος, ένα νεαρό παλικάρι (υπονόμευση της φιγούρας του σοφού γέρου), αποτελεί ένα μαγικό κατά κάποιον τρόπο γέννημα της φύσης. Δεν ξέρουμε από πού ήρθε. Ο αναγνώστης θα απαντήσει. Άλλωστε, σε αρκετά έργα της λογοτεχνίας για παιδιά –προπάντων σε παραμύθια– αλλά και σε βιβλία ενηλίκων, οι ήρωες εμφανίζονται χωρίς μια συγκεκριμένη καταγωγή. Ήταν ένας άνθρωπος, ένας κούκος μεταφορικά, που μόνος του έφερε την άνοιξη. Εμφανίζεται σε μια άχρονη εποχή με κάποια χαρακτηριστικά της σημερινής. Η επαφή του με τη φύση και ο οικολογικός τρόπος σκέψης του παραπέμπουν σε κοσμογονικές αρχές. Είναι οραματιστής. Διαφυλάττει με την πράξη του τη συλλογική μνήμη, στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον, όπως αυτή φαντασιακά αποτυπώνεται στα φύλλα των δέντρων και στα βιβλία που η ύλη τους γεννιέται από τα δέντρα (σύνδεση του υλικού στοιχείου με το οραματικό και θετικά ουτοπικό). Η φιγούρα του ενώνεται φαντασιακά με ένα κόκκινο άστρο με την έννοια ότι σκέφτεται συμπαντικά. Η ένωσή του με τη φύση τού επιτρέπει να προεκτείνει τα όρια της οικολογίας, δίνοντάς της έννοιες αντιπολεμικές και φιλειρηνικές, που ενισχύονται όταν μαθαίνει για το τι συμβαίνει στον κόσμο. Ο Αρμάνδος, γνωρίζοντας τη φύση, την ψυχή της μέσω της απόκτησης της γνώσης, ανακαλύπτει στη συνέχεια την ψυχή του κόσμου μέσα από τα βιβλία. Εν τέλει, θα έλεγα ότι ο Αρμάνδος εκπροσωπεί όσους και όσες αγαπάνε και διαδίδουν τα βιβλία και πιστεύουν ότι διαβάζοντάς τα οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν καλύτερο τον κόσμο. Ακριβώς όπως έγινε και στη θετικά ουτοπική πολιτεία της ιστορίας.
Γιατί οι άνθρωποι δεν καταλάβαιναν αυτά που τους έλεγε;
Από την εποχή μας νομίζω ότι σε μεγάλο βαθμό απουσιάζει το «εμείς», ακριβώς όπως το εξέφρασε ο Μακρυγιάννης. Ο Αρμάνδος τούς μιλούσε συνέχεια για τη φύση. Τους καλούσε να την προσεγγίσουν. Μόνο αυτό. Και θα έλεγα με ρεαλιστικό, συμβολικό και φιλοσοφικό τρόπο. Ακριβώς όπως εκείνοι που θέλοντας να αλλάξουν μια κατάσταση προβάλλουν το παράδειγμά τους μέσα από ένα όνειρο που αποκτά σάρκα και οστά.
Το κείμενό σας έχει ποιητικό ύφος. Το στοιχείο αυτό σχετίζεται με τη σκέψη και τη δράση του ήρωα;
Ναι. Ως γνωστόν, η ποίηση είναι λόγος αντισυμβατικός και αυτό το στοιχείο χαρακτηρίζει και τον ήρωα του βιβλίου. Ο τρόπος που εμφανίζεται και αποχωρεί στην ακολουθία της πλοκής είναι ποιητικός, όπως και ο ρόλος που επιτελεί.
Ποιο είναι το μυστικό της επιτυχίας ενός εικονογραφημένου βιβλίου;
Ένα εικονογραφημένο βιβλίο σού επιτρέπει να εισχωρήσεις στα κατάβαθα των νοημάτων του. Είμαι τυχερός για την εικονογράφηση του Αρμάνδου που συνεργάστηκα με τη Φωτεινή Στεφανίδη, μια εξέχουσα Ελληνίδα ζωγράφο πολυβραβευμένη και στο εξωτερικό. Έδωσε σάρκα και οστά στο κείμενο με έναν ήρωα ρομαντικό, ποιητικό, αποφασιστικό, με όνειρα και όραμα. Επίσης, να τονίσω ότι το βιβλίο είναι το πρώτο της σειράς «Λογοτεχνικές Αφηγήσεις» που εγκαινιάζεται από τις Εκδόσεις Καλέντη, το οποίο επιμελήθηκε με τη μεγάλη πείρα που διαθέτει η Βασιλική Τζόκα.
Τη σημερινή εποχή, που τα παιδιά βλέπουν τηλεόραση και ασχολούνται με το διαδίκτυο, έχουν ελεύθερο χρόνο για να διαβάσουν ένα καλό βιβλίο;
Νομίζω πως πάντα υπάρχει χρόνος για την ανάγνωση ενός βιβλίου. Θα μου πείτε, με όλες τις δραστηριότητες όπου σήμερα εξαντλούνται τα παιδιά, υπάρχει; Θα υπήρχε, και μάλιστα άπειρος, γιατί δεν καλλιεργούμε ενεργητικούς, επαρκείς αναγνώστες, αλλά μόνο περιστασιακούς και παθητικούς. Λείπουν οι απαραίτητες δράσεις που θα συμβαδίζουν με την εποχή μας. Χρησιμοποιούμε τις ήδη ξεπερασμένες. Είναι απαραίτητο να επινοήσουμε βιωματικές δράσεις προς την κατεύθυνση ενός αναγνώστη στον οποίο το βιβλίο θα είναι κάτι σαν βιολογική ανάγκη.
Δεν καλλιεργούμε ενεργητικούς, επαρκείς αναγνώστες, αλλά μόνο περιστασιακούς και παθητικούς.
Ποια είναι τα αγαπημένα παιδικά βιβλία που έχετε στη βιβλιοθήκη σας;
Τις παλιές εκδόσεις των βιβλίων της Πηνελόπης Δέλτα και του Ξενόπουλου τον Μπέμπη αρχιλήσταρχο. Κι επίσης, τον Όλιβερ Τουίστ, ακριβώς εκείνη την παλιά έκδοση που έπεσε στα χέρια μου, τότε που ήμουν μαθητής του Δημοτικού και περιφερόταν από χέρι σε χέρι στα παιδιά του σχολείου. Αλλά, κυρίως, τους Τρεις Σωματοφύλακες, το πρώτο βιβλίο που διάβασα, το οποίο είχε στείλει η νονά μου και ποτέ δεν θα ξεχάσω.
Τι θα θέλατε να προτείνετε στους αναγνώστες και στις αναγνώστριες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;
Να διαβάζουν βιβλία για παιδιά και να προωθούν στα παιδιά τους τα βιβλία και την ανάγνωση, στο σχολείο και στην οικογένεια. Ειδικά η συνανάγνωση σε μια πρώτη, αλλά ουσιαστική φάση είναι ίσως το καλύτερο προωθητικό μέσο για τη φιλαναγνωσία και τη δημιουργία του μελλοντικού μόνιμου και επαρκούς αναγνώστη.
Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων
Γιάννης Σ. Παπαδάτος
Ζωγραφιές: Φωτεινή Στεφανίδη
Εκδόσεις Καλέντη
56 σελ.
ISBN 978-960-594-149-9
Τιμή €14,00
